Nội dung chính

Trong suốt thời kỳ mang thai, sức khỏe của người mẹ đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển trước và sau sinh của thai nhi. Trong đó sức khỏe tâm thần, đặc biệt là căng thẳng (hay stress) của người mẹ, vốn bị ảnh hưởng từ nhiều nguồn như tình trạng kinh tế xã hội, thể chất, tâm lý, và cảm xúc đã dần được nghiên cứu rộng rãi. Khi nhận được tác nhân căng thẳng, vùng dưới đồi được kích hoạt và phản ứng với stress bằng cách giải phóng corticotropin (CRH - corticotropin-releasing hormone) bởi trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (HPA - the hypothalamic pituitary and adrenal). Sự gia tăng của CRH kích hoạt tuyến yên tiết hormone vỏ thượng thận (ACTH - Adrenocorticotropic Hormone). Vỏ thượng thận được kích thích để giải phóng glucocorticoid, chủ yếu là cortisol, để kích hoạt hệ thần kinh giao cảm [1]. Cortisol là sản phẩm cuối cùng của trục HPA này, gây ra tăng sự hấp thụ serotonin - là một chất dẫn truyền xung thần kinh chịu trách nhiệm điều khiển cảm xúc bao gồm các rối loạn tâm thần kinh và có tác động đáng kể đến sự phát triển của não bộ. Ở người lớn, serotonin không thể vượt qua hàng rào máu não, do đó não phải tự sản xuất serotonin. Ngược lại trong trong nửa đầu thai kỳ, serotonin có thể được chuyển từ nhau thai của mẹ sang não của thai nhi, thiết lập mối liên hệ trực tiếp giữa căng thẳng của mẹ và sự phát triển của thai nhi [2]. Điều này gây ra sự gián đoạn trong quá trình phát triển bình thường của thai nhi, đôi khi ảnh hưởng đến sự tăng trưởng dần dần và phát triển thể chất, ngoài ra còn làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn sức khỏe tâm thần ở trẻ. Nghiên cứu hiện có kết luận rằng mức serotonin bất thường có liên quan đến các rối loạn sức khỏe tâm thần, thường ảnh hưởng đến thai nhi đang phát triển rất lâu sau này trong cuộc đời.

Các nghiên cứu hiện nay cho thấy sự mất cân bằng serotonin có liên quan chặt chẽ đến nhiều rối loạn tâm thần và có thể để lại hậu quả lâu dài đối với sự phát triển của trẻ [3]. Tuy nhiên, mặc dù đã có nhiều bằng chứng quan trọng, cơ chế liên hệ chính xác giữa căng thẳng của mẹ và sự phát triển của thai nhi vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Việc tiếp tục nghiên cứu sâu hơn mối liên hệ này là cần thiết, nhằm góp phần xây dựng các chiến lược can thiệp sớm, giảm thiểu những ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe tâm thần lâu dài của trẻ.

Cortisol, Trục HPA và cơ chế hoạt động

Căng thẳng trước sinh có tác động tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi và sức khỏe tâm thần của người mẹ. Trục HPA điều hòa các phản ứng căng thẳng ở cả hệ thần kinh trung ương và các mô ngoại vi, đặc biệt trong quá trình phát triển của thai nhi, trục HPA nhạy cảm với các tín hiệu sinh học của người mẹ. Do đó, stress trước sinh gây ra sự rối loạn điều hòa trục này dẫn đến sự gia tăng nồng độ hormone căng thẳng - cortisol. Sự gia tăng cortisol này có thể vượt qua hàng rào nhau thai, khiến thai nhi tiếp xúc với các tín hiệu stress và từ đó làm thay đổi quá trình phát triển não bộ [3]. Ngoài ra stress còn làm tăng giải phóng các cytokine gây viêm từ tế bào lympho, các cytokine này có thể vượt qua nhau thai và làm thay đổi mạch thần kinh của não bộ thai nhi, từ đó có thể gây ra những thay đổi hành vi ở trẻ trưởng thành [4].

Khi tác nhân gây stress được loại bỏ, cortisol trong máu sẽ tác động lên nhân cận não thất của vùng dưới đồi để khởi động một vòng phản hồi âm nhằm ức chế sản xuất cortisol [5]; tuy nhiên, trong trường hợp căng thẳng mãn tính xảy ra, nồng độ cortisol luôn ở mức cao do sự thay đổi cân bằng nội môi. Nồng độ cortisol trở nên cao hơn nhiều so với bình thường khi trục HPA của cơ thể ngày càng nhạy cảm với các tác nhân gây căng thẳng, khiến lượng cortisol được giải phóng mỗi khi gặp phải tác nhân gây căng thẳng càng nhiều [6]. Ở phụ nữ mang thai glucocorticoid còn được truyền qua nhau thai đến thai nhi trong giai đoạn phát triển sớm. Dù vậy không phải toàn bộ cortisol đi vào thai nhi vì có enzyme 11β-HSD2 (11β-hydroxysteroid dehydrogenase type 2) giúp chuyển đổi Cortisol thành Cortisone, hoạt động như một “lá chắn sinh học” để bảo vệ thai nhi  [7]. Tuy nhiên khi stress mãn tính kéo dài dẫn đến tích tụ lượng cortisol, hoặc có thể 11β-HSD2 bị giảm hoạt tính dẫn đến thai nhi tiếp xúc với nồng độ glucocorticoid cao có thể dẫn đến cân nặng khi sinh thấp hơn và sinh non [8,9].

Stress và ảnh hưởng đến sự phát triển và khả năng nhận thức của trẻ

Một số nghiên cứu cho thấy thời điểm xảy ra căng thẳng trong thai kỳ có thể ảnh hưởng khác nhau đến sự phát triển của trẻ. Cụ thể, căng thẳng trong ba tháng đầu thai kỳ có liên quan đến sự suy giảm nhận thức ở con cái, trong khi căng thẳng ở giai đoạn muộn hơn có thể tác động đến hành vi và cảm xúc. Điều này cho thấy giai đoạn phát triển của thai nhi đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tác động lâu dài của stress ở người mẹ. Ngoài ra, giới tính của trẻ cũng liên quan đến loại thay đổi phát triển xảy ra, với bé trai có thể gặp vấn đề về khả năng tập trung, trong khi bé gái có thể bị giảm khả năng nhận thức. Một nghiên cứu khác cho thấy con cái sinh ra từ những phụ nữ bị stress cao trong ba tháng đầu thai kỳ có nguy cơ mắc tâm thần phân liệt cao hơn [10]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu ghi nhận rằng ở những phụ nữ mang thai bị stress vào tuần thứ 32, trẻ sinh ra có nguy cơ gặp các vấn đề về hành vi và cảm xúc ở 4 tuổi cao gấp đôi. Mối liên quan này được ghi nhận là độc lập với giới tính, tuy nhiên stress của mẹ có liên quan đến tình trạng tăng động giảm chú ý ở các bé trai [11]. Tổng hợp các bằng chứng trên cho thấy căng thẳng của mẹ có thể gây ra những tác động bất lợi và kéo dài đến sự phát triển hành vi, cảm xúc và nhận thức của trẻ.

Stress và sự phát triển cấu trúc và chức năng của não bộ

Ngoài những thay đổi hành vi có thể đo lường được xảy ra ở trẻ em tiếp xúc với căng thẳng của mẹ, các vùng chính của não, chẳng hạn như hồi hải mã và hạch hạnh nhân, cũng như các cấu trúc vi mô trong não, đã là trọng tâm của nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực này. Hồi hải mã một cấu trúc then chốt hỗ trợ các chức năng nhận thức, đặc biệt là trí nhớ, tham gia điều tiết stress, phát triển cảm xúc và xã hội  trong khí đó hạch hạnh nhân chịu trách nhiệm cho việc đánh giá cảm xúc và học tập, phát triển tâm lý. Vào năm 2021, một nghiên cứu của Moog và cộng sự đã thực hiện nhằm phân tích mối liên hệ giữa mức độ stress của mẹ trong thai kỳ với thể tích hồi hải mã và hạch hạnh nhân của trẻ ở giai đoạn sơ sinh, từ đó đánh giá ảnh hưởng của chúng đến sự phát triển cảm xúc - xã hội của trẻ lúc 6 và 12 tháng tuổi. Kết quả nghiên cứu cho thấy thể tích của hồi hải mã bên trái thấp hơn đáng kể, trong khi thể tích của hồi hải mã bên phải và hạch hạnh nhân không trải qua sự thay đổi đáng kể [12]. Những phát hiện này làm nổi bật tầm quan trọng của trạng thái tâm lý xã hội của người mẹ trong thai kỳ không chỉ ảnh hưởng lên sức khỏe của họ mà còn có thể gây tác động lâu dài lên sự phát triển cảm xúc của trẻ.

Ngoài ra, có bằng chứng cho thấy phụ nữ mang thai có mức độ căng thẳng cao hơn thường sinh con nhỏ hơn. Cân nặng cao hơn và chu vi đầu lớn hơn có tương quan tích cực với khả năng nhận thức được cải thiện, một lần nữa cung cấp bằng chứng cho thấy căng thẳng của mẹ có thể làm trung gian cho sự phát triển của các khiếm khuyết nhận thức hơn nữa [13]. Tuy nhiên, đây là một lĩnh vực cần nghiên cứu thêm vì tài liệu trong lĩnh vực này vẫn còn hạn chế.

Stress tâm lý ở người mẹ là yếu tố then chốt tác động đến sự phát triển thần kinh của thai nhi. Để giảm thiểu rủi ro này, cần triển khai đồng bộ các chính sách an sinh xã hội như nghỉ thai sản có lương và bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế. Việc tích hợp sàng lọc tâm lý vào quy trình chăm sóc tiền sản nên được thực hiện nhằm can thiệp kịp thời. Các nghiên cứu trong tương lai cũng nên tập trung vào các nghiên cứu theo chiều dọc để theo dõi kết quả phát triển đến tuổi vị thành niên và trưởng thành và đánh giá hiệu quả của các chiến lược giảm stress. Giảm stress ở người mẹ không chỉ là một khoản đầu tư vào sức khỏe của người mẹ mà còn là vào sức khỏe tương lai của thế hệ tương lai.

 

  1. Herman, J. P., McKlveen, J. M., Ghosal, S., Kopp, B., Wulsin, A., Makinson, R., Scheimann, J., & Myers, B. (2016). Regulation of the Hypothalamic-Pituitary-Adrenocortical Stress Response. Comprehensive Physiology, 6(2), 603–621.

  2. Hanswijk, S. I., Spoelder, M., Shan, L., Verheij, M. M. M., Muilwijk, O. G., Li, W., Liu, C., Kolk, S. M., & Homberg, J. R. (2020). Gestational Factors throughout Fetal Neurodevelopment: The Serotonin Link. International journal of molecular sciences, 21(16), 5850.

  3. Jagtap, A., Jagtap, B., Jagtap, R., Lamture, Y., & Gomase, K. (2023). Effects of Prenatal Stress on Behavior, Cognition, and Psychopathology: A Comprehensive Review. Cureus, 15(10), e47044.

  4. Goeden, N., Velasquez, J., Arnold, K. A., Chan, Y., Lund, B. T., Anderson, G. M., & Bonnin, A. (2016). Maternal Inflammation Disrupts Fetal Neurodevelopment via Increased Placental Output of Serotonin to the Fetal Brain. The Journal of neuroscience : the official journal of the Society for Neuroscience, 36(22), 6041–6049.

  5. Herman, J. P., & Tasker, J. G. (2016). Paraventricular Hypothalamic Mechanisms of Chronic Stress Adaptation. Frontiers in endocrinology, 7, 137.

  6. Stephens, M. A., & Wand, G. (2012). Stress and the HPA axis: role of glucocorticoids in alcohol dependence. Alcohol research : current reviews, 34(4), 468–483

  7. Luo, Z. C. L. (2019). 738: Placental 11b-HSD2 and cardiometabolic health indices in infancy. American Journal of Obstetrics & Gynecology, 220(1), S485.

  8. Kajantie, E., Dunkel, L., Turpeinen, U., Stenman, U. H., Wood, P. J., Nuutila, M., & Andersson, S. (2003). Placental 11 beta-hydroxysteroid dehydrogenase-2 and fetal cortisol/cortisone shuttle in small preterm infants. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 88(1), 493–500.

  9. Duthie, L., & Reynolds, R. M. (2013). Changes in the maternal hypothalamic-pituitary-adrenal axis in pregnancy and postpartum: influences on maternal and fetal outcomes. Neuroendocrinology, 98(2), 106–115.

  10. Palmeiro-Silva, Y. K., Orellana, P., Venegas, P., Monteiro, L., Varas-Godoy, M., Norwitz, E., Rice, G., Osorio, E., & Illanes, S. E. (2018). Effects of earthquake on perinatal outcomes: A Chilean register-based study. PloS one, 13(2), e0191340.

  11. O'Connor, T. G., Heron, J., Golding, J., Beveridge, M., & Glover, V. (2002). Maternal antenatal anxiety and children's behavioural/emotional problems at 4 years. Report from the Avon Longitudinal Study of Parents and Children. The British journal of psychiatry : the journal of mental science, 180, 502–508.

  12. Moog, N. K., Nolvi, S., Kleih, T. S., Styner, M., Gilmore, J. H., Rasmussen, J. M., Heim, C. M., Entringer, S., Wadhwa, P. D., & Buss, C. (2021). Prospective association of maternal psychosocial stress in pregnancy with newborn hippocampal volume and implications for infant social-emotional development. Neurobiology of stress, 15, 100368.

  13. MacGinty, R. P., Kariuki, S. M., Barnett, W., Wedderburn, C. J., Hardy, A., Hoffman, N., Newton, C. R., Zar, H. J., Donald, K. A., & Stein, D. J. (2020). Associations of antenatal maternal psychological distress with infant birth and development outcomes: Results from a South African birth cohort. Comprehensive psychiatry, 96, 152128.