PMOS ở phụ nữ thừa cân và không thừa cân: Khác biệt về biểu hiện và đáp ứng điều trị

Hội chứng Nội tiết - Chuyển hóa - Buồng trứng (PMOS - Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome), trước đây được gọi là hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS - Polycystic Ovary Syndrome), là một rối loạn nội tiết - sinh sản - chuyển hóa thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Thuật ngữ PMOS được đề xuất nhằm phản ánh bản chất đa hệ thống, bao gồm rối loạn nội tiết, chuyển hóa và chức năng buồng trứng, thay vì chỉ tập trung vào buồng trứng. Theo hướng dẫn quốc tế 2025, chẩn đoán PMOS ở phụ nữ trưởng thành cần ít nhất 2 trong 3 tiêu chí: rối loạn phóng noãn, cường androgen và hình ảnh buồng trứng đa nang trên siêu âm ^[1]. PMOS là một chẩn đoán loại trừ, được đưa ra sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác có biểu hiện lâm sàng tương tự. Các yếu tố liên quan gồm cường androgen, tăng insulin máu, đề kháng insulin, rối loạn lipid, tăng nguy cơ đái tháo đường loại 2, rối loạn phóng noãn và giảm khả năng sinh sản. Tuy nhiên, không phải mọi bệnh nhân PMOS đều thừa cân hoặc béo phì. Kiểu hình không thừa cân vẫn có thể biểu hiện đề kháng insulin, cường androgen và rối loạn phân bố mỡ nội tạng, dù mức độ có thể khác với kiểu hình thừa cân ^[2]. Vì vậy, đánh giá chỉ số khối cơ thể (BMI – Body Mass Index) đơn thuần là chưa đủ, cần được cá thể hóa, bao gồm đặc điểm chu kỳ kinh và phóng noãn, biểu hiện cường androgen, tình trạng đường huyết, lipid máu, thành phần cơ thể và các yếu tố liên quan đến khả năng sinh sản.

Việc đánh giá lâm sàng toàn diện là rất quan trọng để chẩn đoán PMOS. Đánh giá lâm sàng cần tập trung vào đặc điểm chu kỳ kinh, tiền sử sinh sản, các biểu hiện cường androgen và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa; trong đó thừa cân hoặc béo phì là yếu tố liên quan nhưng không phải tiêu chuẩn chẩn đoán.

Ở những phụ nữ mắc PMOS, thừa cân và béo phì có thể làm tăng mức độ biểu hiện của một số bất thường chuyển hóa và sinh sản. Mô mỡ dư thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, có liên quan đến đề kháng insulin và tăng insulin máu, từ đó có thể góp phần làm nặng thêm tình trạng cường androgen và rối loạn phóng noãn. Vì vậy, nhóm bệnh nhân này thường có nguy cơ cao hơn về rối loạn kinh nguyệt, rối loạn lipid máu, rối loạn dung nạp glucose, đái tháo đường loại 2 và hội chứng chuyển hóa ^[3]. Béo phì, đề kháng insulin và cường androgen cũng có liên quan đến nguy cơ bệnh gan nhiễm mỡ ở phụ nữ PMOS ^[3]. Về biểu hiện cường androgen, bệnh nhân có thể xuất hiện rậm lông theo kiểu nam giới ở mặt, ngực, bụng và các vùng khác. Mụn trứng cá và rụng tóc kiểu androgen cũng có thể gặp với mức độ biểu hiện khác nhau giữa các bệnh nhân. Phì đại âm vật, giọng nói trầm, tăng khối lượng cơ hoặc hói đầu kiểu nam giới là những biểu hiện ít gặp nhưng cần lưu ý ^[1]. Bên cạnh đó, nhóm bệnh nhân này còn có thể xuất hiện các vùng da dày lên và sẫm màu ở vùng nách, gáy, các nếp gấp da, khớp ngón tay và khuỷu tay, nguyên nhân là do đề kháng insulin ^[3]. Tuy nhiên, PMOS là một hội chứng không đồng nhất, BMI không phản ánh đầy đủ mức độ rối loạn nội tiết hoặc chuyển hóa, và thừa cân không phải là tiêu chuẩn chẩn đoán ^[4,5].

Phụ nữ không thừa cân, có BMI trong giới hạn bình thường vẫn có thể mắc PMOS và có những biểu hiện như rối loạn phóng noãn, kinh thưa hoặc vô kinh, cường androgen, rậm lông, mụn trứng cá, rụng tóc ^[5]. BMI bình thường không đồng nghĩa với việc không có bất thường chuyển hóa. Một số bệnh nhân vẫn có thể xuất hiện đề kháng insulin, tăng insulin máu hoặc rối loạn dung nạp glucose dù không có biểu hiện thừa cân hoặc béo phì rõ ràng ^[6]. Tỷ lệ bệnh nhân có cân nặng bình thường thay đổi đáng kể giữa các quần thể nghiên cứu, phụ thuộc vào dân tộc, khu vực địa lý và tiêu chuẩn phân loại BMI ^[6]. Do đó, việc đánh giá PMOS chỉ dựa trên BMI có thể bỏ sót một bộ phận bệnh nhân có nguy cơ chuyển hóa hoặc sinh sản đáng kể. Đề kháng insulin, tăng insulin máu hoặc rối loạn dung nạp glucose vẫn có thể tồn tại, ngay cả khi người bệnh không có biểu hiện thừa cân hoặc béo phì rõ ràng. Đề kháng insulin và tăng insulin máu có thể góp phần làm tăng sản xuất androgen và ảnh hưởng đến quá trình phát triển nang noãn, từ đó góp phần gây kinh nguyệt không đều, không phóng noãn và khó thụ thai. Do không có dấu hiệu thừa cân hoặc béo phì, nhóm bệnh nhân này có thể ít được nhận diện trên lâm sàng nếu việc đánh giá chỉ tập trung vào cân nặng. Trên lâm sàng, nhóm bệnh nhân này có thể được phát hiện chủ yếu qua rối loạn kinh nguyệt, vô sinh do rối loạn phóng noãn hoặc các biểu hiện cường androgen, trong khi bất thường chuyển hóa chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Vì vậy, không nên loại trừ PMOS chỉ dựa vào BMI, cần đánh giá chu kỳ kinh, phóng noãn, androgen, đường huyết và nguy cơ chuyển hóa ở tất cả bệnh nhân nghi ngờ PMOS ^[2].

PMOS có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản thông qua rối loạn phóng noãn, thay đổi chất lượng noãn, phôi và đáp ứng khác nhau với kích thích buồng trứng. Tuy nhiên, tác động của cân nặng không hoàn toàn giống nhau giữa các bệnh nhân và còn phụ thuộc vào tuổi, dự trữ buồng trứng, mức độ cường androgen, đề kháng insulin, chất lượng tinh trùng và phác đồ hỗ trợ sinh sản. Phần lớn các nghiên cứu hiện vẫn được công bố dưới thuật ngữ PCOS, tức tên gọi trước đây của PMOS.

1. Rối loạn phóng noãn và vô sinh

Rối loạn phóng noãn là một trong những cơ chế chính liên quan đến vô sinh ở phụ nữ PMOS. Tình trạng cường androgen, rối loạn phát triển nang noãn và đề kháng insulin có thể làm gián đoạn quá trình chọn lọc nang trội, dẫn đến kinh thưa, vô kinh và vô sinh do không phóng noãn. Ở phụ nữ thừa cân hoặc béo phì, đề kháng insulin và tăng insulin máu thường rõ hơn, từ đó có thể làm nặng thêm rối loạn phóng noãn. Tuy nhiên, phụ nữ có BMI bình thường cũng có thể bị vô sinh do không phóng noãn và không nên loại trừ PMOS chỉ dựa vào cân nặng ^[3].

2. Dự trữ buồng trứng

Ở phụ nữ PMOS, BMI có thể ảnh hưởng đến đáp ứng kích thích buồng trứng và môi trường phát triển của noãn thông qua đề kháng insulin, tăng insulin máu, cường androgen, viêm mức độ thấp và thay đổi các adipokine ^[7]. Tuy nhiên, BMI cao không đồng nghĩa với suy giảm dự trữ buồng trứng. Ở phụ nữ PMOS, các chỉ dấu như hormone kháng Müller (AMH – Anti-Müllerian Hormone) và số nang thứ cấp (AFC – Antral Follicle Count) có thể chịu ảnh hưởng của chính kiểu hình PMOS. Vì vậy, cần đánh giá đồng thời AMH, AFC, tuổi và đáp ứng với các chu kỳ kích thích buồng trứng trước đó thay vì chỉ dựa vào BMI ^[7]. Ở phụ nữ PMOS, BMI cao có thể liên quan đến nhu cầu sử dụng gonadotropin cao hơn và thời gian kích thích kéo dài hơn. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận số noãn thu được thấp hơn ở nhóm thừa cân hoặc béo phì. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn nhất quán và ảnh hưởng của tuổi, dự trữ buồng trứng, AMH, AFC và phác đồ kích thích cần được xem xét đồng thời ^[7].

3. Đáp ứng kích thích buồng trứng

Phụ nữ PMOS có thể có nguy cơ hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS - Ovarian Hyperstimulation Syndrome) cao do thường có AFC và AMH cao hơn, hoặc đáp ứng buồng trứng quá mức trong quá trình kích thích. Tuy nhiên, không nên kết luận rằng mọi phụ nữ thừa cân đều có nguy cơ OHSS cao hơn. Béo phì có thể làm thay đổi dược động học thuốc, cần liều gonadotropin cao hơn, kéo dài thời gian kích thích và đôi khi thu được ít noãn hơn ^[7]. Một nghiên cứu trên 1.074 bệnh nhân PMOS cho thấy nhóm thừa cân/béo phì cần liều gonadotropin cao hơn, thời gian kích thích dài hơn và thu được ít noãn hơn, mặc dù các kết cục thai kỳ chính không khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[7]. Các đặc điểm sinh sản và sự khác biệt về đáp ứng điều trị theo từng nhóm BMI được tóm tắt trong Bảng 1.

Bảng 1. So sánh đặc điểm sinh sản ở phụ nữ mắc PMOS theo BMI ^[7,8]

1. Can thiệp lối sống

Can thiệp lối sống là nền tảng điều trị cho tất cả phụ nữ PMOS, bất kể BMI, với mục tiêu cải thiện sức khỏe chuyển hóa, chất lượng cuộc sống, thành phần cơ thể và chức năng sinh sản. Hướng dẫn quốc tế khuyến cáo kết hợp chế độ ăn phù hợp, hoạt động thể lực và các biện pháp thay đổi hành vi, hiện chưa có một kiểu chế độ ăn hoặc hình thức tập luyện duy nhất được chứng minh vượt trội cho mọi bệnh nhân PMOS ^[1].

Ở phụ nữ PMOS thừa cân hoặc béo phì, can thiệp lối sống nhằm hạn chế tăng cân và giảm cân có kiểm soát là một thành phần quan trọng của quản lý bệnh. Giảm cân ở mức độ vừa phải có thể cải thiện một số chỉ số chuyển hóa và chức năng sinh sản ở một số bệnh nhân. Tuy nhiên, lợi ích của can thiệp lối sống không chỉ phụ thuộc vào số cân nặng giảm mà còn liên quan đến chất lượng chế độ ăn, mức độ hoạt động thể lực và chỉ số chuyển hóa ^[9].

Ở phụ nữ không thừa cân, mục tiêu điều trị không phải là giảm cân mà là duy trì cân nặng khỏe mạnh và tối ưu hóa chuyển hóa - nội tiết. Chế độ ăn cân đối, hoạt động thể lực thường xuyên, ngủ đủ có thể hỗ trợ cải thiện đề kháng insulin, cường androgen và chức năng phóng noãn. Do đó, giảm cân hoặc áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng ở phụ nữ có BMI bình thường không nên được chỉ định thường quy nếu không có mục tiêu điều trị cụ thể. Chỉ định này không phù hợp có thể không mang lại lợi ích cho bệnh nhân mà còn liên quan đến thiếu năng lượng hoặc ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe sinh sản ^[9].

2. Điều trị nội khoa

• Metformin có thể mang lại lợi ích về một số chỉ số chuyển hóa ở phụ nữ PMOS, đặc biệt ở những bệnh nhân có BMI cao hoặc có bất thường chuyển hóa. Theo khuyến cáo hiện hành, metformin có thể được cân nhắc ở người lớn mắc PMOS có BMI ≥ 25 kg/m², trong khi ở phụ nữ có BMI bình thường, việc sử dụng nên dựa trên đặc điểm chuyển hóa và mục tiêu điều trị cụ thể thay vì chỉ dựa vào chẩn đoán PMOS ^[10]. Đối với phụ nữ Việt Nam, nguy cơ rối loạn chuyển hóa có thể gia tăng ở mức BMI thấp hơn so với ngưỡng phân loại quốc tế. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đề xuất ngưỡng BMI ≥ 23 kg/m² để đánh giá nguy cơ sức khỏe ở người châu Á. Tuy nhiên, ngưỡng này dùng để nhận diện nguy cơ sức khỏe, không đồng nghĩa với ngưỡng chỉ định metformin ở phụ nữ mắc PMOS.
• Thuốc tránh thai phối hợp: có thể được dùng để điều hòa kinh nguyệt và điều trị cường androgen ở bệnh nhân chưa có nhu cầu mang thai. Cần đánh giá nguy cơ huyết khối, bệnh gan, tăng huyết áp và các chống chỉ định khác ^[1].
• Thuốc chống androgen: có thể cân nhắc khi rậm lông, mụn hoặc rụng tóc kéo dài, thường phối hợp với biện pháp tránh thai hiệu quả vì nguy cơ ảnh hưởng thai nhi ^[3].
• Thuốc hỗ trợ giảm cân hoặc tác động chuyển hóa: chỉ nên dùng ở người có chỉ định phù hợp, đặc biệt khi thừa cân/béo phì hoặc có bệnh lý chuyển hóa kèm theo; cần lưu ý kế hoạch mang thai và chống chỉ định của từng thuốc ^[1].

3. Hỗ trợ sinh sản

Ở phụ nữ mắc PMOS, tình trạng thừa cân hoặc béo phì có thể ảnh hưởng đến đáp ứng với kích thích buồng trứng và một số kết quả hỗ trợ sinh sản. Những điểm cần lưu ý trong hỗ trợ sinh sản ở bệnh nhân PMOS được tổng hợp trong Bảng 2.

Bảng 2. Hỗ trợ sinh sản ^[1,4,11]

Sự khác biệt giữa phụ nữ PMOS thừa cân/béo phì và không thừa cân không nên được hiểu đơn thuần là sự khác biệt về cân nặng. BMI chỉ phản ánh một phần tình trạng thành phần cơ thể và không phản ánh đầy đủ phân bố mỡ nội tạng, tình trạng đề kháng insulin hoặc nguy cơ chuyển hóa. Do đó, hai bệnh nhân có cùng BMI có thể có kiểu hình chuyển hóa và đáp ứng sinh sản khác nhau. Trong điều trị hỗ trợ sinh sản, BMI có thể ảnh hưởng đến nhu cầu gonadotropin, thời gian kích thích và một số kết cục về số lượng noãn. Tuy nhiên, đáp ứng buồng trứng và nguy cơ OHSS ở phụ nữ PMOS còn phụ thuộc đáng kể vào AMH, AFC, số lượng nang phát triển và đáp ứng thực tế trong chu kỳ kích thích. Vì vậy, BMI không nên được sử dụng như yếu tố duy nhất để lựa chọn phác đồ hoặc điều chỉnh liều thuốc.

Một vấn đề đáng lưu ý khác là phụ nữ PMOS có BMI bình thường có thể vẫn tồn tại các bất thường chuyển hóa hoặc rối loạn phóng noãn. Do đó, việc chỉ dựa vào BMI để đánh giá nguy cơ có thể dẫn đến bỏ sót hoặc đánh giá thấp các nguy cơ này. Bên cạnh đó, bằng chứng hiện tại về ảnh hưởng của BMI đến chất lượng noãn, phôi và các kết cục thai kỳ ở phụ nữ PMOS chưa hoàn toàn nhất quán. Sự khác biệt giữa các nghiên cứu có thể liên quan đến tuổi, đặc điểm kiểu hình PMOS, mức độ rối loạn chuyển hóa, dự trữ buồng trứng, phác đồ kích thích và các yếu tố liên quan đến vô sinh. Vì vậy, cần thận trọng khi diễn giải mối liên quan giữa BMI và kết cục hỗ trợ sinh sản theo hướng nhân quả.

Việc sử dụng BMI đơn độc để phân tầng nguy cơ hoặc quyết định điều trị có thể không phản ánh đầy đủ đặc điểm của từng bệnh nhân. Do đó, cần kết hợp chỉ số này với kiểu hình lâm sàng, tình trạng nội tiết, các chỉ số chuyển hóa và đặc điểm đáp ứng buồng trứng nhằm đánh giá toàn diện nguy cơ chuyển hóa và sinh sản, từ đó cá thể hóa chiến lược điều trị ở phụ nữ mắc PMOS.

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn có một số hạn chế cần được xem xét khi diễn giải mối liên quan giữa BMI, nguy cơ chuyển hóa và kết quả hỗ trợ sinh sản ở phụ nữ mắc PMOS. Phần lớn các nghiên cứu được công bố là nghiên cứu hồi cứu, do đó khả năng xác định mối quan hệ nhân quả còn hạn chế và kết quả có thể chịu ảnh hưởng của các yếu tố gây nhiễu như tuổi, kiểu hình bệnh, đề kháng insulin và phương pháp điều trị. Bên cạnh đó, sự khác biệt về ngưỡng phân loại BMI, đặc điểm dân số và tiêu chí đánh giá kết cục giữa các nghiên cứu gây khó khăn cho việc so sánh và khái quát hóa kết quả. Ngoài ra, phần lớn tài liệu hiện có sử dụng thuật ngữ PCOS và không phải tất cả nghiên cứu đều phân tích riêng theo từng kiểu hình hoặc nhóm BMI. Vì vậy, cần thận trọng khi áp dụng các kết quả này cho từng nhóm bệnh nhân, đặc biệt là phụ nữ châu Á.

1.         Teede, H. J., Tay, C. T., Laven, J. J. E., Dokras, A., Moran, L. J., Piltonen, T. T., Costello, M. F., Boivin, J., Redman, L. M., Boyle, J. A., Norman, R. J., Mousa, A., Joham, A. E., & on behalf of the International PCOS Network. (2023). Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 108(10), 2447–2469. https://doi.org/10.1210/clinem/dgad463

2.         Teede, H. J., Khomami, M. B., Morman, R., Laven, J. S. E., Joham, A. E., Costello, M. F., Patil, M., Rees, D. A., Berry, L., Cree, M. G., Zhao, H., Norman, R. J., Dokras, A., & Piltonen, T. (2026). Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: A multistep global consensus process. The Lancet, 407(10545), 2329–2339. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(26)00717-8

3.         Shukla, A., Rasquin, L. I., & Anastasopoulou, C. (2025). Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459251/

4.         Barber, T. M., Hanson, P., Weickert, M. O., & Franks, S. (2019). Obesity and Polycystic Ovary Syndrome: Implications for Pathogenesis and Novel Management Strategies. Clinical Medicine Insights. Reproductive Health, 13, 1179558119874042. https://doi.org/10.1177/1179558119874042

5.         Chan, J. L., Masini, I., & Pisarska, M. D. (2026). Polyendocrine metabolic ovarian syndrome (PMOS)/polycystic ovary syndrome (PCOS): Current and future trends. The Journal of Clinical Investigation, 136(12), e202824. https://doi.org/10.1172/JCI202824

6.         Li, J., Wu, Q., Wang, C. C., Wang, R., Ng, E. H. Y., Liu, J.-P., Mol, B. W. J., Wu, X.-K., & Li, W.-T. (2019). Endocrine characteristics, body mass index and metabolic syndrome in women with polycystic ovary syndrome. Reproductive BioMedicine Online, 39(5), 868–876. https://doi.org/10.1016/j.rbmo.2019.06.014

7.         Ji, X.-L., Cui, Q.-C., Lei, L.-Z., Zhang, J.-K., & Li, Y.-Z. (2026). The impact of body mass index on the outcomes of in vitro fertilization in patients with polycystic ovary syndrome. Reproductive and Developmental Medicine, 10(02), 130–136. https://doi.org/10.1097/RD9.0000000000000148

8.         George, J. S., Srouji, S. S., Little, S. E., Ginsburg, E. S., & Lanes, A. (2024). The impact of increasing body mass index on in vitro fertilization treatment, obstetrical, and neonatal outcomes. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 230(2), 239.e1-239.e14. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2023.10.018

9.         Cowan, S., Lim, S., Alycia, C., Pirotta, S., Thomson, R., Gibson-Helm, M., Blackmore, R., Naderpoor, N., Bennett, C., Ee, C., Rao, V., Mousa, A., Alesi, S., & Moran, L. (2023). Lifestyle management in polycystic ovary syndrome – beyond diet and physical activity. BMC Endocrine Disorders, 23, 14. https://doi.org/10.1186/s12902-022-01208-y

10.       Melin, J., Forslund, M., Alesi, S., Piltonen, T., Romualdi, D., Spritzer, P. M., Tay, C. T., Pena, A., Witchel, S. F., Mousa, A., & Teede, H. (2023). The impact of metformin with or without lifestyle modification versus placebo on polycystic ovary syndrome: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. European Journal of Endocrinology, 189(2), S38–S64. https://doi.org/10.1093/ejendo/lvad098

11.       Zeng, R., Chen, H., Zeng, X., & Qin, L. (2022). The Essential Role of Body Weight in Adjusting Gn Dosage to Prevent High Ovarian Response for Women With PCOS During IVF: A Retrospective Study. Frontiers in Endocrinology, 13, 922044. https://doi.org/10.3389/fendo.2022.922044