1. Mở đầu

Trong nhiều thập kỷ, các khuyến cáo y tế cộng đồng về việc tránh xa khói thuốc lá để bảo vệ sức khoẻ thai nhi thường chỉ hướng đến phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc của các dấu ấn biểu sinh (epigenetics) đã chứng minh rằng sức khỏe sinh sản không chỉ là trách nhiệm của người mẹ. Các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra môi trường và lối sống của nam giới trước khi có con đóng vai trò quyết định đến sức khoẻ của con cái.

Trong bài đánh giá toàn diện của Vlachou và cộng sự (2025) công bố trên tạp chí Biomedical Reports, các tác giả đã nhấn mạnh rằng khói thuốc lá gây ra các hậu quả biểu sinh lâu dài (đặc biệt thông qua việc thay đổi các dấu ấn methyl hóa DNA trong tế bào mầm tinh trùng và nhau thai)[1]. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến thế hệ con trực tiếp (F1) mà còn có khả năng di truyền xuyên thế hệ (transgenerational), làm tăng tính nhạy cảm với các bệnh lý về hô hấp, chuyển hóa và thần kinh trong suốt cuộc đời của thế hệ sau[1].

  1. Cơ chế xâm nhập và biến đổi hệ gen tinh trùng

Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại, bao gồm nicotine, kim loại nặng và các hydrocarbon thơm đa vòng (Polycyclic Aromatic Hydrocarbons - PAHs). Theo nghiên cứu tổng hợp của Akhatova và cộng sự (2025) trên tạp chí Clinical Epigenetics, khói thuốc lá có khả năng gây ra tình trạng tăng methyl hóa DNA (hypermethylation) ở các gen liên quan trực tiếp đến quá trình chống oxy hóa và dẫn truyền tín hiệu insulin[2].

Ở cấp độ phân tử, stress oxy hóa do khói thuốc làm tăng vọt nồng độ các gốc oxy tự do (Reactive Oxygen Species - ROS) trong tinh dịch, từ đó làm chậm tốc độ của quá trình chuyển đổi histone thành protamine - một bước nén chặt cấu trúc DNA tinh trùng nhằm bảo vệ vật chất di truyền. Khi quá trình này bị gián đoạn, DNA tinh trùng trở nên lỏng lẻo và dễ bị đứt gãy[2]. Đáng chú ý, nhóm tác giả Akhatova (2025) cũng chỉ ra rằng việc người cha hút thuốc không chỉ thay đổi quá trình methyl hóa mà còn làm biến đổi mạnh mẽ hàm lượng các RNA không mã hóa nhỏ (small non-coding RNA - sncRNA) trong tinh trùng[2]. Sự sai lệch biểu sinh này làm giảm khả năng sinh sản của tinh trùng, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của phôi sớm, tăng rủi ro rối loạn chuyển hóa ở đời con và thậm chí làm giảm tỷ lệ thành công của các phương pháp hỗ trợ sinh sản[2].

  1. “Cửa sổ” thời gian nhạy cảm

Một trong những phát hiện đột phá nhất của y học biểu sinh là việc xác định được tính nhạy cảm đặc biệt đối với “thời điểm bắt đầu hút thuốc”. Ở nam giới, giai đoạn đầu tuổi vị thành niên (trước 15 tuổi) là lúc các tế bào mầm tinh trùng đang trải qua quá trình tái thiết lập biểu sinh mạnh mẽ nhất.

Nghiên cứu của Kitaba và cộng sự (2023) công bố trên tạp chí Clinical Epigenetics đã chứng minh bằng chứng về mặt phân tử của rủi ro này[3]. Kết quả nghiên cứu đã phát hiện ra 14 vị trí CpG (vị trí methyl hóa DNA) bị tăng methyl hóa bất thường trong chuỗi DNA của những đứa trẻ có cha bắt đầu hút thuốc từ giai đoạn đầu tuổi vị thành niên[3]. Những thay đổi biểu sinh này nằm trên các gen liên quan trực tiếp đến sự phát triển của bệnh hen suyễn, chứng thở khò khè, suy giảm chức năng phổi và bệnh béo phì ở trẻ em, cho thấy việc hút thuốc quá sớm đã gây ra các lỗi biểu sinh vĩnh viễn vào tế bào mầm của nam giới[3].

  1. Hậu quả di truyền cho thế hệ sau

Khi tinh trùng mang theo “hệ gen biểu sinh bị nhiễm độc” thụ tinh thành công, chúng sẽ truyền lại các mã lệnh sai lệch cho phôi, gây ra hàng loạt rủi ro sức khỏe từ lúc trẻ sinh ra cho đến tuổi trưởng thành.

Nghiên cứu thuần tập lớn trên dân số Hà Lan của Langley và cộng sự (2012) công bố trên tạp chí American Journal of Epidemiology đã chỉ ra rằng trẻ em sinh ra từ những người cha hút thuốc trước khi có thai có tỷ lệ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention Deficit Hyperactivity Disorder - ADHD) cao hơn rõ rệt[4]. Kết quả này khẳng định sự đóng góp biểu sinh của người cha vào nguyên nhân gây ra các rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ em[4].

Tiếp theo, nghiên cứu của Kim và cộng sự (2021) trên tạp chí Autism đã đi sâu hơn vào cơ chế não bộ, xác định mối liên hệ chặt chẽ giữa việc phơi nhiễm khói thuốc từ người cha trước khi có con với sự gia tăng nguy cơ mắc rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD) ở trẻ[5]. Bằng chứng cho thấy các thay đổi biểu sinh trong tinh trùng do khói thuốc đã tác động trực tiếp lên các gen chi phối độ mềm dẻo của khớp thần kinh (synaptic plasticity) và sự phát triển chức năng của não bộ[5].

  1. Di truyền biểu sinh xuyên thế hệ

Sức mạnh hủy hoại của khói thuốc không chỉ dừng lại ở đời con trực tiếp. Khái niệm di truyền biểu sinh xuyên thế hệ xuất hiện khi các sửa đổi biểu sinh trong tế bào mầm sống sót qua các đợt “xóa mã” DNA tự nhiên của phôi và truyền tiếp lại cho thế hệ cháu[1].

Một minh chứng sống là nghiên cứu của Mahon và cộng sự (2021) công bố trên tạp chí Thorax dựa trên dữ liệu từ thuần tập Lifelines (Hà Lan) với quy mô lớn (gồm 25.747 người lớn và 11.544 trẻ em)[6]. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc bà ngoại hút thuốc có liên quan trực tiếp đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh hen suyễn và giảm chức năng phổi ở các cháu trai, cũng như nguy cơ khởi phát hen suyễn sớm ở các cháu gái[6]. Điều đáng nói là các rủi ro này vẫn tồn tại bất kể thế hệ trung gian (người mẹ trực tiếp của đứa trẻ) có hút thuốc hay không, khẳng định tính di truyền vượt thế hệ của hệ gen biểu sinh[6]. Củng cố thêm luận điểm này, bài đánh giá của Vlachou và cộng sự (2025) cũng khẳng định khói thuốc từ thế hệ ông bà thông qua các dấu ấn methyl hóa DNA ổn định có thể khiến thế hệ cháu chắt tăng rủi ro về bệnh hô hấp[1].

  1. Giải pháp và kết luận

Mặc dù hậu quả của việc hút thuốc lên hệ gen biểu sinh là rất nghiêm trọng, nhưng điểm sáng của di truyền biểu sinh so với đột biến chuỗi DNA truyền thống là tính linh hoạt và khả năng đảo ngược[2]. Chu kỳ sinh tinh ở nam giới diễn ra liên tục, do đó, việc người cha cai thuốc lá hoàn toàn trước khi có thai có thể giúp tinh hoàn từng bước “làm sạch” các mã biểu sinh bị lỗi trên tinh trùng mới.

Bên cạnh việc cai thuốc, các chiến lược can thiệp bằng dinh dưỡng đang đóng vai trò then chốt. Theo tổng hợp của Vlachou và cộng sự (2025), việc bổ sung các dưỡng chất tham gia vào quá trình chuyển hóa một carbon như Folate (Vitamin B9) hay Vitamin C có khả năng hỗ trợ cải thiện hệ gen biểu sinh bị ảnh hưởng bởi khói thuốc[1]. Những dưỡng chất này cung cấp các nhóm methyl cần thiết giúp sửa chữa lại khiếm khuyết DNA và trung hòa tình trạng stress oxy hóa[1].

Tóm lại, y học hiện đại không còn xem khói thuốc chỉ là một thói quen gây hại cho cá nhân, mà coi đây là tác nhân làm thay đổi mạnh mẽ hệ gen biểu sinh của tinh trùng. Việc tư vấn, hỗ trợ cai thuốc lá và bổ sung dinh dưỡng tối ưu cho nam giới trước có thai phải được xem là một ưu tiên y tế cấp bách để bảo vệ sức khỏe lâu dài của thế hệ con cháu.

 

 

Tài liệu tham khảo:

[1] Vlachou M, Kyrkou G, Georgakopoulou VE, Kapetanaki A, Vivilaki V, Spandidos DA, Diamanti A. Smoke signals in the genome: Epigenetic consequences of parental tobacco exposure (Review). Biomedical Reports. 2025;23(3):146.

[2] Akhatova A, Jones C, Coward K, Yeste M. How do lifestyle and environmental factors influence the sperm epigenome? Effects on sperm fertilising ability, embryo development, and offspring health. Clinical Epigenetics. 2025;17(1):7.

[3] Kitaba NT, Knudsen GTM, Johannessen A, Rezwan FI, Malinovschi A, Oudin A, et al. Fathers' preconception smoking and offspring DNA methylation. Clinical Epigenetics. 2023;15(1):131.

[4] Langley K, Heron J, Smith GD, Thapar A. Maternal and paternal smoking during pregnancy and risk of ADHD symptoms in offspring: testing for intrauterine effects. American Journal of Epidemiology. 2012;176(3):261-268.

[5] Kim B, Ha M, Kim YS, Koh YJ, Dong S, Kwon HJ, et al. Prenatal exposure to paternal smoking and likelihood for autism spectrum disorder. Autism. 2021;25(7):1946-1959.

[6] Mahon GM, Koppelman GH, Vonk JM. Grandmaternal smoking, asthma and lung function in the offspring: The Lifelines cohort study. Thorax. 2021;76(5):441-447.