Nội dung chính

  1. Giới thiệu chung

Trên thế giới, nhu cầu bảo tồn khả năng sinh sản và thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) ở cộng đồng người chuyển giới nam - người có giới tính sinh học khi sinh là nữ - ngày càng phổ biến [1]. Dữ liệu hiện tại cho thấy khoảng 30 - 80% người chuyển giới nam trong các quần thể được khảo sát mong muốn có con trong tương lai, trong đó khoảng 37 - 40% mong muốn có con cùng huyết thống [2, 3]. Tuy nhiên, rào cản về tâm lý và tiếp cận y tế khiến nhiều người ưu tiên điều trị củng cố bản dạng giới hoặc chuyển đổi giới tính trước khi thực hiện bảo tồn khả năng sinh sản. Tại những quốc gia đã triển khai liệu pháp hormone củng cố bản dạng giới bằng testosterone, thực trạng lâm sàng ghi nhận một lượng lớn bệnh nhân chỉ tìm đến các chiến lược bảo tồn nói trên sau khi đã bắt đầu liệu pháp.

Những lo ngại về tác động của testosterone lên khả năng sinh sản chủ yếu xuất phát từ các nghiên cứu mô bệnh học trên buồng trứng được cắt bỏ trong phẫu thuật chuyển đổi giới. Một số nghiên cứu ghi nhận các biến đổi tương tự hình thái buồng trứng đa nang, bao gồm hoàng thể hóa mô đệm, tăng collagen hóa và xuất hiện nhiều nang nhỏ [4]. Bên cạnh đó, việc sử dụng testosterone ngoại sinh vẫn gây ức chế trục hạ đồi–tuyến yên–buồng trứng, dẫn đến giảm phóng noãn và vô kinh, nên thực hành lâm sàng thường yêu cầu người bệnh ngừng testosterone trước khi tiến hành kích thích buồng trứng (KTBT) [5]. Những ảnh hưởng sinh lý này, cùng với các lo ngại từ những quan sát mô bệnh học, đặt ra câu hỏi về dự trữ và đáp ứng của buồng trứng, chất lượng noãn–phôi và khả năng sinh sản sau khi sử dụng testosterone. Trên cơ sở đó, bài viết dưới đây tổng hợp các tài liệu y văn về kết quả bảo tồn khả năng sinh sản và IVF ở người chuyển giới nam có tiền sử hoặc đang sử dụng testosterone, qua đó cung cấp thêm thông tin tham khảo cho quá trình tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản và thực hành IVF ở nhóm đối tượng này.

  1. Dự trữ buồng trứng và đáp ứng kích thích buồng trứng

Hiện tại, các nghiên cứu so sánh một số chỉ số dự trữ buồng trứng thực hiện giữa người từng sử dụng và chưa sử dụng testosterone không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Cụ thể, nghiên cứu của Rubin và cộng sự (2026) ghi nhận hormone kháng Müller (AMH – Anti-Müllerian Hormone) trung vị lần lượt là 2,3 và 2,8 ng/mL (p = 0,47), trong khi số nang thứ cấp (AFC – Antral Follicle Count) đều ở mức 20 nang (p = 0,92) [7]. Kết quả trong nghiên cứu Raj-Derouin và cộng sự (2025) trên hai nhóm như trên cũng tương tự, với AMH trung bình là 3,6 ± 3,0 so với 4,3 ± 2,5 ng/mL (p = 0,46) và AFC là 23,4 ± 11,3 so với 25,3 ± 16,5 nang (p = 0,66). hormone kích thích nang noãn (FSH – Follicle Stimulating Hormone) nền và độ dày nội mạc tử cung cũng không khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm có dùng và không dùng testosterone [4].

Sau KTBT, nhóm từng sử dụng testosterone thu nhận được trung bình 17,4 ± 11,2 noãn, trong đó có 13,2 ± 9,1 noãn MII. Ở nhóm chưa từng sử dụng testosterone, số noãn thu được và số noãn MII lần lượt là 15,5 ± 8,6 và 12,4 ± 7,4. Các khác biệt này đều không có ý nghĩa thống kê [7]. Raj-Derouin và cộng sự cũng không ghi nhận khác biệt đáng kể về tổng số noãn, số noãn MII hoặc tỷ lệ trưởng thành noãn giữa hai nhóm [4]. Phân tích hồi quy đa biến (hiệu chỉnh theo tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), AMH và AFC nền) cho thấy tiền sử dùng testosterone không liên quan có ý nghĩa đến số noãn MII thu được (p = 0,733). Thời gian điều trị testosterone hay thời gian ngừng thuốc trước chọc hút cũng không tương quan với số lượng noãn MII (đều p > 0,5) [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu đoàn hệ của Albar và cộng sự (2023) trên 18 bệnh nhân chuyển giới nam (đã dùng testosterone trung bình 44 tháng) ghi nhận thời gian ngừng thuốc trung vị trước KTBT là 7,7 tuần (dao động từ 3–4 tuần đến vài tháng). Phân tích hồi quy tuyến tính cho thấy không có mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa thời gian ngừng testosterone và số lượng noãn MII thu được (p = 0,226). Từ đó, nhóm tác giả lập luận rằng việc ngừng testosterone trong thời gian ngắn (khoảng 4 tuần) có thể đã đủ để thu được số lượng noãn MII tối ưu, qua đó giúp hạn chế thời gian kinh nguyệt quay trở lại và giảm bớt áp lực liên quan đến giới tính cho người bệnh [8].

Nhìn chung, dữ liệu hiện có chưa cho thấy việc sử dụng testosterone làm suy giảm rõ rệt dự trữ hoặc đáp ứng buồng trứng, đồng thời phù hợp với giả thuyết rằng tác động ức chế của testosterone chủ yếu mang tính chức năng và có thể hồi phục.

  1. Kết quả phôi học

Trong nghiên cứu của Rubin và cộng sự, tỷ lệ hợp tử 2PN trung vị là 70% ở nhóm từng sử dụng testosterone và 80% ở nhóm chưa từng sử dụng, khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p = 0,46). Tuy nhiên, sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, tiền sử dùng testosterone có liên quan với số lượng phôi nang thấp hơn (hệ số hiệu chỉnh −0,62; khoảng tin cậy (KTC) 95%: −0,95 đến −0,30; p < 0,001) và số phôi nang chất lượng tốt thấp hơn (hệ số hiệu chỉnh −1,09; KTC 95%: −1,68 đến −0,51; p < 0,001). Trong số ít chu kỳ thực hiện xét nghiệm di truyền tiền làm tổ cho lệch bội nhiễm sắc thể (PGT-A), tỷ lệ phôi nguyên bội là 40% ± 40% ở nhóm từng dùng testosterone và 60% ± 30% ở nhóm chưa từng dùng, nhưng khác biệt chưa có ý nghĩa thống kê do cỡ mẫu quá nhỏ (p = 0,29). Ở phân tích nhóm phụ, người ngừng testosterone dưới 6 tháng có số phôi nang chất lượng tốt trung vị bằng 0, thấp hơn nhóm ngừng từ 6 tháng trở lên với trung vị 3 phôi (p = 0,01). Số phôi nang đạt chất lượng từ BB trở lên cũng thấp hơn, lần lượt là 1 và 6 phôi (p = 0,049), trong khi số noãn MII và tỷ lệ thụ tinh không khác biệt đáng kể [7].

Điều này gợi ý rằng, dù số lượng và tỷ lệ thụ tinh của noãn không phụ thuộc vào thời gian ngừng thuốc, chất lượng phát triển của phôi nang lại có thể liên quan đến khoảng thời gian đào thải testosterone trước KTBT.

  1. Kết quả thai kỳ và tỷ lệ sinh sống

Các chuỗi ca chuyển giới nam thực hiện IVF với mục đích chuyển phôi đa số đều đạt được thai kỳ và sinh con thành công. Trong nghiên cứu đoàn hệ của Leung và cộng sự (2019) trên 7 cặp đôi có ý định chuyển phôi, trong đó 6/7 (85,7%) bệnh nhân từng dùng testosterone trong thời gian trung bình khoảng 4 năm, với thời gian tạm ngừng thuốc trước KTBT trung bình 5,0 tháng. Kết quả cho thấy 7/7 cặp đôi cuối cùng đều sinh con sống khỏe mạnh từ phôi tạo ra bằng noãn của bệnh nhân dùng testosterone, bao gồm 6 ca đơn thai và 1 ca sinh đôi [1]. Với nghiên cứu Rubin và cộng sự, tỷ lệ trẻ sinh sống ở chu kỳ chuyển phôi đầu tiên đạt 60,0% (6/10) ở nhóm từng dùng testosterone so với 87,5% (7/8) ở nhóm chưa từng dùng (p = 0,20). Tuy nhiên, nếu tính trên toàn bộ quá trình điều trị (kể cả các trường hợp cần nhiều chu kỳ), tỷ lệ có trẻ sinh sống ở nhóm từng dùng testosterone tăng lên 80,0% (8/10) [7]. Chuỗi ca lâm sàng của Maia và cộng sự (2025/2026) ghi nhận 2/3 trường hợp đạt thai lâm sàng, trong đó một ca sinh con khỏe mạnh đủ tháng qua đường âm đạo; một ca sẩy thai sau khi đạt thai kỳ; và một ca chuyển phôi tươi thất bại [9]. Nhìn chung, dù tỷ lệ thành công có thể dao động giữa các nghiên cứu, phần lớn người chuyển giới nam có tiền sử dùng testosterone thực hiện IVF với mục đích chuyển phôi đều đạt được thai kỳ và sinh con sống khỏe mạnh, dù mang thai bởi chính bệnh nhân hay thông qua người bạn đời nữ.

  1. Duy trì testosterone trong quá trình kích thích buồng trứng

Một tổng quan hệ thống của Leon và cộng sự tổng hợp 6 báo cáo ca lâm sàng với 8 bệnh nhân duy trì testosterone liên tục (hoặc ngừng không quá 7 ngày) trong suốt quá trình KTBT, chủ yếu theo phác đồ đối vận GnRH (GnRH antagonist). Kết quả cho thấy số noãn chọc hút trung vị đạt 20 noãn và trong 3 trường hợp chuyển phôi, cả 3 đều đạt thai lâm sàng và sinh con sống thành công. Nhóm tác giả trên lập luận rằng việc ngừng testosterone có thể làm kinh nguyệt và các đặc tính nữ từng bị ức chế xuất hiện trở lại, từ đó gia tăng áp lực tâm lý và làm giảm khả năng tiếp cận bảo tồn khả năng sinh sản [5]. Chứng cứ hiện có cho thấy nang noãn vẫn có thể đáp ứng với gonadotropin ngoại sinh khi tiếp tục testosterone; một số trường hợp còn phối hợp letrozole nhằm hạn chế sự gia tăng estradiol [4, 5]. Tuy nhiên, dữ liệu mới chỉ được ghi nhận trên số ít trường hợp riêng lẻ nên chủ yếu chứng minh tính khả thi, chưa đủ để xác định hiệu quả và độ an toàn của phương pháp này.

  1. Khuyến nghị và kết luận

Về mặt lâm sàng, người chuyển giới nam cần được tư vấn sớm về mong muốn sinh con và các lựa chọn bảo tồn khả năng sinh sản, tốt nhất trước khi bắt đầu sử dụng liệu pháp hormone. Tiền sử sử dụng testosterone không nên được xem là rào cản đối với trữ noãn hoặc IVF, vì các dữ liệu hiện có nhìn chung ghi nhận đáp ứng buồng trứng khả quan và đã có những trường hợp đạt trẻ sinh sống. Quyết định ngừng testosterone trước khi KTBT cần được cá thể hóa, trên cơ sở cân bằng giữa mục tiêu sinh sản và ảnh hưởng tâm lý của việc gián đoạn điều trị. Mặt khác, khung pháp lý và hướng dẫn chuyên môn về sử dụng testosterone cho mục đích củng cố bản dạng giới hoặc chuyển đổi giới tính tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình được hoàn thiện. Vì vậy, khi tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản hoặc chỉ định IVF, nhân viên y tế cần khai thác đầy đủ loại thuốc, liều lượng, đường dùng, thời gian điều trị và các xét nghiệm theo dõi trước đó.

Nhìn chung, các bằng chứng hiện nay tương đối khả quan về khả năng thu nhận noãn và thực hiện IVF sau sử dụng testosterone. Tuy vậy, ảnh hưởng của testosterone lên chất lượng noãn–phôi, tỷ lệ nguyên bội và kết quả sinh sống vẫn chưa được xác định đầy đủ. Tính an toàn và hiệu quả của việc tiếp tục testosterone trong quá trình kích thích cũng mới được ghi nhận qua một số báo cáo trường hợp. Do đó, cần có thêm các nghiên cứu tiến cứu, đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn, đồng thời theo dõi kết quả thai kỳ, trẻ sinh sống và sức khỏe lâu dài của trẻ.

  1. Leung A, Sakkas D, Pang S, Thornton K, Resetkova N. Assisted reproductive technology outcomes in female-to-male transgender patients compared with cisgender patients: a new frontier in reproductive medicine. Fertil Steril. 2019;112(5):858–65.
  2. Wierckx K, Van Caenegem E, Pennings G, Elaut E, Dedecker D, Van de Peer F, et al. Reproductive wish in transsexual men. Hum Reprod. 2012;27(2):483–7.
  3. Stolk TH, Asseler JD, Huirne JAF, van den Boogaard E, van Mello NM. Desire for children and fertility preservation in transgender and gender-diverse people: a systematic review. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2023;87:102312.
  4. Raj-Derouin N, Ben-Ozer S, Dhesi AS, Harrison T, Kim A, Ghahremani M, et al. Prior testosterone use does not appear to impact oocyte cryopreservation outcomes in transgender patients: findings from a multicenter health maintenance organization. F S Rep. 2025;6(3):328–34.
  5. Leon G, Karol D, Leslie B, Michaeli J. Maintaining testosterone therapy throughout ovarian stimulation for trans masculine individuals: a systematic review. LGBT Health. 2026;13(3):139–47.
  6. Adeleye AJ, Cedars MI, Smith J, Mok-Lin E. Ovarian stimulation for fertility preservation or family building in a cohort of transgender men. J Assist Reprod Genet. 2019;36(10):2155–61.
  7. Rubin ES, Kornfield M, Palmor M, Luck MB, Garg B, Wu D, et al. In vitro fertilization outcomes in transgender individuals with prior testosterone therapy. Hum Reprod. 2026;41(3):371–80.
  8. Albar M, Koziarz A, McMahon E, Chan C, Liu K. Timing of testosterone discontinuation and assisted reproductive technology outcomes in transgender patients: a cohort study. F S Rep. 2023;4(1):55–60.
  9. Maia LMA, Amorim LVC, Avelar CM, Marinho VFW, de Sousa Xavier EB, Lorenzon AR, et al. Ovarian response and outcomes of in vitro fertilization cycles in transgender men: report of three cases with a live birth. JBRA Assist Reprod. 2025;29(2):394–8.